شوک بزرگ به «فدرال رزرو» بازار نفت؛ ۷ پرسش مهم درباه دلایل و پیامدهای خروج امارات از اوپک

نسخه صوتی:

◽️وقتی یکی از مهم‌ترین اعضا از اوپک جدا می‌شود، بازار نفت فقط یک خبر نمی‌شنود؛ یک زلزله سیاسی و اقتصادی را حس می‌کند.

◽️چرا اوپک را «فدرال رزرو بازار نفت» می‌نامند؟ چون همان‌طور که فدرال رزرو با نرخ بهره دمای اقتصاد آمریکا را تنظیم می‌کند، اوپک نیز با مدیریت عرضه نفت، نقش تنظیم‌گر قیمت در بازار جهانی انرژی را بر عهده دارد. کاهش تولید، افزایش تولید و سهمیه‌بندی اعضا همان ابزارهایی هستند که اوپک برای کنترل نوسانات به‌کار می‌گیرد.

◽️اکنون خبر خروج امارات از اوپک، هفت پرسش مهم را پیش روی بازار قرار داده است؛ پرسش‌هایی که می‌تواند آینده نفت را تغییر دهد.

اهمیت اوپک و اوپک پلاس در بازار نفت چیست؟
آیا امارات عضو مهمی بوده است؟
دلیل خروج امارات از اوپک به جنگ ایران مربوط است؟
ریشه اختلاف امارات و عربستان چیست؟
اثر خروج امارات از اوپک بر بازار نفت در کوتاه‌مدت و بلندمدت چیست؟
آیا اوپک چنین تجربه‌ای را قبلا هم داشته است؟
تبعات غیراقتصادی تصمیم امارات کدامند؟

اهمیت اوپک در طول تاریخ؛ جنگ یوم کیپور و تحریم نفتی اعراب علیه غرب

◽️یک تصمیم سیاسی در دهه ۷۰ میلادی نشان داد نفت فقط یک کالا نیست؛ یک سلاح است.

◽️در سال ۱۹۷۳ و هم‌زمان با جنگ یوم کیپور، کشورهای عربی تولیدکننده نفت از نفت به‌عنوان اهرم فشار سیاسی استفاده کردند. آن‌ها در اعتراض به حمایت غرب از اسرائیل، تحریم نفتی علیه کشورهای غربی را آغاز کردند و اعلام شد تا زمان خروج اسرائیل از سرزمین‌های اشغالی تولید ماهانه ۵ درصد کاهش می‌یابد.

◽️نتیجه، شوکی تاریخی به بازار بود؛ قیمت نفت با رشد ۶ برابری در مدتی کوتاه از حدود ۳ دلار به ۱۷ دلار جهش کرد. اما نکته جالب اینجاست که بعدها مشخص شد کاهش عرضه آن‌چنان که تصور می‌شد رخ نداد؛ بلکه «انتظارات» و «ترس بازار» عامل اصلی جهش قیمت بودند.

◽️تصاویر آن دوره همچون صف‌های طولانی بنزین در آمریکا، پمپ‌بنزین‌های خالی و حتی خودروهایی که به‌جای سوخت با اسب حرکت داده می‌شدند، نشان دادند که قدرت اوپک فقط در بشکه‌های نفت نیست، بلکه در توانایی شکل‌دادن به انتظارات بازار است.

◽️از آن مقطع بود که اوپک به‌عنوان بازیگر کلیدی بازار انرژی تثبیت شد و در دهه ۱۹۸۰ این نقش حتی پررنگ‌تر شد.

بیش از یک‌سوم نفت جهان در دستان اوپک‌پلاس
«فدرال رزرو» بازار نفت چقدر قدرتمند است؟

◽️امروز اوپک به‌تنهایی حدود ۲۸ میلیون بشکه در روز تولید دارد؛ یعنی نزدیک به ۲۸ درصد از بازار جهانی نفت. اما برای جبران کاهش نفوذ، این سازمان با همکاری تولیدکنندگانی مانند روسیه و قزاقستان ائتلاف اوپک‌پلاس را شکل داد.

◽️اوپک‌پلاس اکنون حدود ۳۷ میلیون بشکه در روز تولید می‌کند و عملاً بیش از یک‌سوم عرضه جهانی را در اختیار دارد؛ ظرفیتی که به آن امکان می‌دهد مانند یک «فدرال رزرو» بازار نفت، قیمت‌ها را تا حدی مدیریت کند و مانع سقوط شدید آن‌ها شود.

◽️با این حال، نفوذ اوپک نسبت به دهه‌های ۷۰ و ۸۰ کاهش یافته و بازار امروز پیچیده‌تر شده است؛ از رشد تولید نفت شیل آمریکا گرفته تا تنوع بازیگران و افزایش نقش تقاضا.

◽️در میان اعضا، عربستان سعودی با تولید حدود ۹.۳ میلیون بشکه در روز در رتبه نخست قرار دارد؛ پس از آن روسیه، عراق، ایران و سپس امارات با حدود ۳.۳ میلیون بشکه در روز در رتبه پنجم قرار می‌گیرد (بر اساس آمار ۲۰۲۵).

◽️این ترکیب نشان می‌دهد چرا هرگونه تغییر در رفتار اعضای کلیدی مثل امارات می‌تواند تعادل بازار را برهم بزند.

◽️از این رو اگرچه اوپک دیگر آن قدرت مطلق دهه ۷۰ را ندارد، اما همچنان یکی از مهم‌ترین بازیگران تعیین‌کننده قیمت نفت است؛ نهادی که هنوز هم می‌تواند با تصمیماتش بازار جهانی را دچار شوک کند.

آیا امارات عضو مهمی در اوپک بوده است؟
خروج امارات از اوپک پس از ۶ دهه

◽️وقتی یک بازیگر ۴ درصدی از بازار جهانی نفت میز را ترک می‌کند، دیگر نمی‌شود گفت فقط یک عضو معمولی بوده است.

◽️امارات از سال ۱۹۶۷ به عضویت اوپک درآمد و حالا پس از حدود ۶ دهه، تصمیم به خروج گرفته است؛ تصمیمی که به‌وضوح نشان می‌دهد با یک عضو حاشیه‌ای طرف نبودیم.

◽️امارات پنجمین تولیدکننده بزرگ اوپک به شمار می‌رفت. البته با توجه به شرایط تحریمی ایران و محدود بودن نقش آن در سیاست‌گذاری، عملاً امارات یکی از چهار بازیگر اصلی در تصمیم‌گیری‌های درون اوپک محسوب می‌شد.

◽️از نظر کمی نیز جایگاه این کشور قابل‌توجه است؛ تولید روزانه حدود ۳.۴ میلیون بشکه و ظرفیت بالقوه بیش از ۴.۵ میلیون بشکه در روز، به امارات این امکان را می‌داد که در تنظیم عرضه جهانی نقش فعالی ایفا کند.

◽️در مقیاس جهانی، امارات حدود ۴ درصد از عرضه کل نفت دنیا و نزدیک به ۱۲ درصد از تولید اوپک را در اختیار دارد؛ سهمی که برای یک عضو، بسیار معنادار است.

◽️بنابراین پاسخ روشن است: خروج امارات صرفاً خروج یک عضو نیست، بلکه حذف یکی از بازیگران اثرگذار در معادله عرضه نفت است؛ عضوی که هم وزن تولیدی داشت و هم قدرت مانور در افزایش یا کاهش عرضه.

آیا خروج امارات از اوپک به جنگ ایران مربوط است؟

◽️جنگ شاید جرقه باشد، اما آتش اصلی جای دیگری روشن شده است.

◽️به‌گفته خاویر بلاس، ستون‌نویس بلومبرگ، اگرچه زمان‌بندی خروج امارات متحده عربی از اوپک هم‌زمان با جنگ ایران است، اما ریشه این تصمیم را نباید در تحولات اخیر جست‌وجو کرد.

◽️درست است که تنش‌های منطقه‌ای، از جمله تهدید به اختلال در تنگه هرمز برای امارات شوک‌آور بوده، اما مسیر خروج بسیار زودتر آغاز شده است. به تعبیر بلاس، این مسیر از ریاض شروع شد و به اختلافات عمیق‌تری در ساختار اوپک‌پلاس گره خورده است.

◽️نقطه عطف این اختلافات به تابستان ۲۰۲۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که امارات و عربستان سعودی بر سر سهمیه تولید در نشست اوپک پلاس به تقابل علنی رسیدند. این تنش به حدی بود که جلسه برای چند روز به تعویق افتاد و در نهایت امارات تحت فشار عربستان عقب‌نشینی کرد؛ اتفاقی که به‌عنوان یک تجربه تحقیرآمیز در ذهن سیاست‌گذاران ابوظبی باقی ماند.

◽️از آن زمان، امارات به‌دنبال افزایش ظرفیت تولید خود بوده و محدودیت‌های اوپک را مانعی برای بهره‌برداری از این سرمایه‌گذاری‌ها می‌دانسته است.

◽️در این چارچوب، جنگ ایران بیشتر نقش «پوشش دیپلماتیک» را بازی می‌کند تا «علت اصلی». امارات از فضای پرتنش منطقه‌ای استفاده کرده تا تصمیمی را عملی کند که سال‌ها در حال شکل‌گیری بوده است.

◽️بنابراین به گفته ستون‌نویس بلومبرگ پیام اصلی روشن است: خروج امارات بیش از آنکه واکنشی به جنگ باشد، یک انتخاب استراتژیک برای تولید بیشتر نفت است حتی اگر به قیمت تعارض با منافع عربستان سعودی تمام شود.

ریشه آمریکایی یک دهه اختلاف میان امارات و عربستان

◽️اختلاف امارات و عربستان از جنگ شروع نشد؛ از زمانی آغاز شد که آمریکا قواعد بازی نفت را عوض کرد. نقطه شروع این شکاف به حوالی سال ۲۰۱۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که انقلاب نفت شیل در آمریکا باعث جهش تولید نفت و گاز شد و تعادل سنتی بازار جهانی انرژی را برهم زد. افزایش سریع عرضه آمریکا، رقابت را برای تولیدکنندگان خاورمیانه به‌مراتب شدیدتر کرد.

◽️در همین مقطع، دو رویکرد متفاوت میان امارات متحده عربی و عربستان سعودی شکل گرفت. امارات معتقد بود باید تولید را افزایش داد و حتی اگر قیمت‌ها کاهش یابد، با تصاحب سهم بازار در بلندمدت برنده شد. در مقابل، عربستان بر حفظ قیمت‌های بالا —در محدوده‌های نزدیک به ۱۰۰ دلار— تأکید داشت و ابزار آن را در محدود کردن عرضه می‌دید.

◽️این اختلاف، ریشه‌ای کاملاً استراتژیک داشت. عربستان به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده اوپک، ترجیح می‌داد با کنترل عرضه، هم قیمت‌ها را بالا نگه دارد و هم جایگاه خود را حفظ کند. در مقابل، امارات که سرمایه‌گذاری سنگینی برای افزایش ظرفیت انجام داده بود، نمی‌خواست این ظرفیت بلااستفاده بماند.

◽️اعداد نیز این واگرایی را به‌خوبی نشان می‌دهند: امارات که در سال ۲۰۱۰ حدود ۲.۳ میلیون بشکه در روز تولید داشت، اکنون ظرفیت خود را به حدود ۴.۵ میلیون بشکه رسانده و برنامه دارد آن را تا ۵ میلیون بشکه در روز افزایش دهد. این یعنی کشوری که به‌دنبال رشد است، طبیعتاً با محدودیت‌های سهمیه‌ای اوپک دچار تعارض می‌شود.

◽️به‌گفته خاویر بلاس، حتی نباید تعجب کرد اگر امارات اهداف بلندپروازانه‌تری برای سال ۲۰۳۰ اعلام کند؛ نشانه‌ای از اینکه استراتژی این کشور، افزایش تولید و سهم بازار است—نه صرفاً تبعیت از سیاست‌های جمعی اوپک.

◽️در این چارچوب، جنگ ایران بیش از آنکه علت باشد، «فرصت» بوده است. همان‌طور که مقام‌های اماراتی نیز اشاره کرده‌اند، فضای تنش به آن‌ها امکان داد تصمیمی را اجرایی کنند که سال‌ها در حال شکل‌گیری بود.

◽️بنابراین، خروج امارات را باید نتیجه یک شکاف عمیق و قدیمی دانست؛ شکافی که ریشه در تغییرات ساختاری بازار جهانی نفت و ظهور رقیبی به نام آمریکا دارد، نه صرفاً تحولات مقطعی منطقه.

اثر خروج امارات از اوپک بر بازار نفت در کوتاه‌مدت و بلندمدت چیست؟

◽️به‌گفته دانیل استرنوف از مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا، در کوتاه‌مدت خروج امارات متحده عربی از اوپک عملاً اثری بر بازار نفت ندارد. دلیل ساده است. امارات در حال حاضر به‌دلیل محدودیت‌های صادراتی و اختلال در مسیر تنگه هرمز، تنها حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز صادرات دارد؛ رقمی که فاصله زیادی با سهمیه اوپک (۳.۴ میلیون بشکه در روز) و حتی ظرفیت واقعی این کشور (۴.۷ تا ۴.۸ میلیون بشکه در روز) دارد.

◽️به بیان دیگر، حتی پیش از خروج نیز محدودیت سهمیه اوپک فشار واقعی بر امارات وارد نمی‌کرد؛ چراکه بازار به اندازه کافی عرضه داشته و خود عربستان نیز در مقاطعی تمایلی به محدود کردن شدید عرضه نشان نداده است. بنابراین این تصمیم، بیش از آنکه اقتصادی باشد، ماهیتی سیاسی دارد؛ تلاشی برای رهایی از چارچوبی که از نگاه ابوظبی، قدرت مانور آن را محدود کرده است.

◽️اما داستان در بلندمدت کاملاً متفاوت است. اگر تنگه هرمز باز شوند و شرایط به حالت عادی برگردد، امارات به‌دنبال افزایش سریع تولید و تصاحب سهم بازار خواهد رفت. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که می‌تواند تنش با عربستان را به یک «جنگ قیمتی» تبدیل کند.

◽️بازار نفت چنین تجربه‌ای را قبلاً هم دیده است؛ در جریان رقابت روسیه و عربستان سعودی در سال ۲۰۲۰، افزایش عرضه هم‌زمان با شوک تقاضای ناشی از پاندمی کرونا باعث شد قیمت نفت حتی برای مدتی منفی شود.

◽️سناریوی مشابهی—هرچند نه لزوماً به آن شدت— می‌تواند دوباره شکل بگیرد: افزایش عرضه از سوی امارات، رقابت برای مشتریان و فشار نزولی بر قیمت‌ها.

◽️خلاصه می‌توان گفت خروج امارات در کوتاه‌مدت اثر محسوسی بر بازار ندارد؛ اما در میان‌مدت و بلندمدت، اگر محدودیت‌های ژئوپلیتیک برطرف شود، این تصمیم می‌تواند آغازگر رقابت شدیدتر و حتی جنگ قیمتی در بازار جهانی نفت باشد.

سابقه جدایی‌ غیراماراتی از اوپک؛ آیا این بار فرق می‌کند؟

◽️در سال‌های گذشته، اوپک بارها تجربه خروج اعضا را داشته و این موضوع بی‌سابقه نیست.

◽️در سال ۲۰۱۶، اندونزی عضویت خود را تعلیق کرد. پس از آن در سال ۲۰۱۸، قطر از اوپک خارج شد—کشوری که تمرکز خود را بیشتر بر بازار گاز طبیعی گذاشته بود. در ادامه، اکوادور در سال ۲۰۲۰ و آنگولا در سال ۲۰۲۳ تصمیم به ترک این سازمان گرفتند.

◽️با این حال، نکته مهم اینجاست که هیچ‌یک از این خروج‌ها اثر قابل‌توجهی بر توازن قدرت در اوپک یا بازار جهانی نفت نداشتند. دلیلش هم روشن است: این کشورها در مقایسه با بازیگران اصلی، سهم تولید پایین‌تر و نقش محدودتری در تصمیم‌گیری‌های کلان داشتند.

◽️اما مقایسه این موارد با خروج امارات نشان می‌دهد چرا این بار حساسیت‌ها بیشتر است؛ چون وزن تولیدی و نقش سیاست‌گذاری این کشور، به‌مراتب بالاتر از خروجی‌های قبلی بوده است.

تبعات غیراقتصادی تصمیم نفتی امارات

◽️یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است: آیا با خروج امارات متحده عربی باید گفت اوپک به پایان راه رسیده است؟ خاویر بلاس، ستون‌نویس بلومبرگ هشدار می‌دهد سه کلمه خطرناک‌ در بازار نفت عبارتند از «اوپک مرده است». عبارتی که بارها با خروج کشورها از اوپک تکرار شده اما هر بار اوپک توانسته خود را بازسازی کند.

◽️با این حال، این‌بار بالاس معتقد است شرایط متفاوت است. خروج یک بازیگر بزرگ راه را برای دیگران باز می‌کند. نفر بعدی ونزوئلاست؟ فقط می‌توانم بگویم چندان به حمایت‌های فعلی از اوپک در کاراکاس دل نبندید. اگر از اوپک فراتر رویم و اوپک پلاس را ببینیم، آنجا گزینه خروج قزاقستان نیز روی میز می‌آید.

◽️خروج امارات به‌عنوان یکی از تولیدکنندگان بزرگ، می‌تواند نشانه‌ای از نارضایتی عمیق‌تر در میان اعضا باشد. گزارش‌ها حاکی از آن است که کشورهایی مانند ونزوئلا در اوپک و حتی قزاقستان در چارچوب اوپک‌پلاس نیز از سلطه عربستان سعودی بر تصمیم‌گیری‌ها ناراضی‌اند. موضوعی که می‌تواند زمینه‌ساز خروج‌های بعدی شود.

◽️در همین راستا، جورج لئون، رئیس تحلیل ژئوپلیتیک در رایستاد انرژی از تضعیف تدریجی ساختار اوپک سخن می‌گویند. کاهش انسجام درونی این سازمان می‌تواند جایگاه عربستان را به‌عنوان «تنظیم‌گر اصلی بازار نفت» با چالش مواجه کند و موازنه قدرت را در بازار جهانی انرژی تغییر دهد.

◽️اما تبعات این تصمیم فراتر از اوپک است. به‌گفته کارن یانگ، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا این اقدام می‌تواند شکاف در شورای همکاری خلیج فارس (GCC) را نیز عمیق‌تر کند. حتی سناریوهایی مطرح شده که در صورت تشدید اختلافات، امارات مسیر مستقل‌تری در سیاست منطقه‌ای در پیش بگیرد.

◽️در سطح راهبردی، این تصمیم بخشی از یک برنامه بزرگ‌تر به نظر می‌رسد. تلاش امارات برای افزایش ظرفیت تولید، تنوع‌بخشی به سبد انرژی (از نفت و گاز تا تجدیدپذیرها) و رهایی از محدودیت‌های سیاست‌گذاری مشترک. سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی از جمله در صنعت گاز ایالات متحده نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. 

◽️از منظر ژئوپلیتیک، جنگ اخیر نیز یک پیام مهم داشت. انسجام دفاعی و سیاسی کشورهای خلیج فارس آن‌قدرها که تصور می‌شد مستحکم نیست. این موضوع می‌تواند رقابت میان بازیگران منطقه‌ای —به‌ویژه امارات و عربستان— را وارد فاز جدیدی کند.

◽️در نهایت، برخی رسانه‌ها مانند وال‌استریت ژورنال این تحول را از زاویه‌ای دیگر می‌بینند. تضعیف انحصار اوپک، به‌نوعی یک پیروزی راهبردی برای آمریکا محسوب می‌شود؛ کشوری که از زمان شوک نفتی ۱۹۷۳ همواره به‌دنبال کاهش وابستگی به نفت خاورمیانه و کاهش قدرت کارتل‌های نفتی بوده است. 

◽️جمع‌بندی اینکه خروج امارات فقط یک تصمیم اقتصادی نیست؛ نشانه‌ای از بازآرایی قدرت در بازار نفت و حتی در معادلات سیاسی منطقه و جهان است.

+